Početna
O autoru
Saradnici
Galerija
Vaši utisci
Kontakt
Vaši radovi
Mediji
Cilije i flagele
Cilije ili treplje su pokretne strukture slične dlakam čiji je dijametra oko 0,2 mikrometra.Slobodno se uzdižu sa površene ćelija. Nalazimo ih i kod jednoćelijskih i kod višećelijskih organizama.
Kod jednoćelijskih eukariota cilije i flagele su neophodne za kretanje.Na površini predstavnika Cilliata nalaze se cilije u vidu mnogobrojnihi sitnih izraštaja koji gusto pokrivaju površinu tela (cillia lat.= trepavica) . Flagele su snazni protplazmaticni izrastaji u vidu bica i javljaju se pojedinačno ili u grupama po dva ili vise (flagellum, deminutiv od flagrum lat.= bič). Kao lokomotorne organele sreću se kod Flagellata - bičara.
Paramecijum - uočavaju se cilije |
Euglena- uočava se bič |
U organizmu čoveka nalazimo cilije. One oblažu epitelijalne ćelije gornjih respiratornih puteva i imaju ulogu u zadržavanju čestica prašine, smoga i potencijalno štetnih mikroorganizama od ulaska u pluća. Svojim pokretima omogućuju kretanje mukusa ili drugih supstanci preko površine različitih epitelijalnih ćelija. Cilije takođe oblažu delove muškog i ženskog reproduktivnog trakta.
Flagele nalazimo kod spermatozoida, čiji rep po svojoj građi predstavlja flagelum. Telesni zid sunđera pored ostalih sadrži i ćelije sa bičevima koje stvaraju i održavaju tok vode kroz telo.
Cilije i flagele imaju istu strukturu. Jedina razlika je u tome što su flagele su duže. Cilije su duge 2-10 mikrometara, a bičevi 100-200 mikrometara.
Cilija i flagele se sastoji iz izdužene stabljike koja izrasta iz bazalnog tela smeštenog u vršnom regionu ćelijske citoplazme. U ćeliji će biti onoliko bazalnih tele koliko ćelija ima bičeva ili cilija. Deo stabljike koji se uzdiže iznad ćelije pokriven je plazmalnom membranom. Srž se naziva aksonema i ima istu strukturu kako kod kičmenjaka tako i kod beskičmenjaka. Izgrađena je od 9 parova mikrotubula koji su raspoređeni u obliku prstena oko jednog središnjeg para mikrotubula - 9+2. Svaki periferni par mikrotubula ima jedan zajednički zid izgrađen od nekoliko protofilamenata, dok ostaci zida i jedne i druge mikrotubule imaju različitu građu i označeni su kao subjedinice A i B.
Subjedinica A je sastavljena od 13, a subjedinica B od 10 protofilamenata. Tri subjedinice (protofilamenta) su zajedničke i pripadaju, kako tubuli A, tako i tubuli B . Od subjedinice A polaze dve ručice izgrađene od dineina, proteina koji pokazuje ATP-aznu aktivnost i oslobađa energiju potrebnu za kretanje. Dineinske ručice povezuju subjedinicu A sa subjedinicom B susednog para.Od svake subjedinice A polazi još i jedna radijalna ručica prema centralnom paru mikrotubula kao žbica na točku.
Spoljašnji parovi mikrotubula međusobno su povezani pomoću neksina, proteina koji obezbeđuje njihovu stabilnost pri kretanju cilija ili flagela. Svaki spoljašnji par mikrotubula povezan je sa unutrašnjim i spoljašnjim parom pomoću dineinskih ručica.
Za vreme kretanja dinein izaziva klizanje mikrotubula prema susednom paru . Smatra se da kontakt između dineinske ručice i susednog para mikrotubula aktivira hidrolizu ATP, pri čemu se oslobađa energija koja će omogućiti dalje klizanje tog mikrotubularnog para prema susednom i tako u krug. Baze dineinskih ručica vezane su za A-tubule a glavica su u kontaktu sa B-tubulima susednih parova mikrotubula. Kretanje dineinskih glavica u smeru minus-kraja (prema bazi biča ili cilije) uzrokuje klizanje A-tuba jednog para mikrotubula prema bazi susednog B-tubula. kako su oba para mikrotubula povezana neksinskim vezama dolazi do njihovog savijanja (slika dole). Dinein je dakle, motorni protein koji u ćelijama konvertuje hemijsku energiju sadržane u ATP-u u mehaničku energiju kretanja. Ovaj način u velikoj meri podseća na ono što se dešava pri kontrakciji skeletne muskulature gde dolazi do klizanja miofilamenata jednog preko drugoga.
Cilije nastaju procesom cilijacije . Proces počinje stvaranjem po jednog centriola za svaku ciliju koji zatim zauzima mesto odmah ispod slobodne površine ćelije i predstavlja bazalno telo. Iz gornjeg kraja svakog bazalnog tela "izrastaju" mikrotubule koje će izgraditi aksonemu cilije.
Literatura
- Matavulj, Milica: Ćelija i tkiva (skripta), Novi Sad, 2005
- Grozdanovic-Radovanovic, Jelena: Citologija, ZUNS, Beograd, 2000
- Šerban, M, Nada: Ćelija - strukture i oblici, ZUNS, Beograd, 2001
