Pratite nas na facebook-u

android aplikacija
trazim posao
Preporučujemo

Sajt za nastavnike biologije Biologija za osnovce Božanstvena biologija
Violetina biologija
Riznica znanja
Volim biologiju
Ekoblogomanija

graficki dizajn

 

Lizozomi

 

 

Lizozomi su organele zaodenute membranom prečnika 0,2-0,4 mikrometra. Najčešće su sferičnog oblika ali se u jednoj ćeliji može naći više različitih oblika usled velike funkcionalne promenljivosti.

lizozom

Sadrže hidrolitičke enzime i predstavljaju digestivne organele koje imaju ključnu ulogu u ćelijskom odbrambenom mehanizmu. Prisutni su u svim ćelijama izuzev u eritrocitima. Posebno su mnogobrojni u makrofazima, neutrofilnim leukocitima, ćelijama jetre i epitelnim ćelijama bubrežnih kanalića. Sadrže oko 40 hidrolitičkih enzima kao što su proteaze, nukleaze, glikozidaze, lipaze, fosfolipidaze i sulfataze, tako da su ove organele sposobne da razlažu gotove sve ćelijske makromolekule. Za delovanje ovih enzima neophodna je kisela sredina, što se obezbeđuje aktiviranjem H+-ATP-aze na membranama primarnog lizozoma, koja služi kao protonska pumpa. Ona, ubacivanjem vodonikovih jona, održava pH u unutrašnjosti lizozoma oko 5, dok je pH okolne citoplazme oko 7,2 .

Prisustvo lizozima u ćeliji može se potvrditi hemijskom reakcijom na neki od enzima koje sadrže. Kisele fosfataze su najčešće upotrebljavani markeri za ove organele. Zahvaljujući ovim metodama lizozomi se mogu videti i na svetlosnom mikroskopu kao tačkaste strukture. Međutim, njihova detaljnija struktura može se uočiti samo elektronskim mikroskopom.

Aktivnost lizozomalnih enzima kontroliše lizozomalna membrana koja selektivno propušta različite molekule u lizozome, a ujedno štiti ćeliju od digestije svojim sopstvenim enzimima. Međutim, do autolize tj. degradacije ćelije može doći u određenim situacijama, kao npr. u hipoksiji, pri čemu se povećava propustljivost lizozomalne membrane te enzimi izlaze u citosol i počinju razgradnju.

 

Lizozomi se dele u dve glavne grupe. Prvu predstavljaju primarni lizozomi koji definitivno nastaju u Goldžijevoj zoni i koji će uzeti učešće u celularnoj digestiji tek kad pređu u sekundarni lizozom. On nastaje spajanjem primarnog lizozoma i neke, membranom zaodenute vezikule čiji sadržaj treba razložiti.
Sadržaj vezikule može biti poreklom iz intercelularnog prostora tj. onaj koji se fagocitozom ili pinocitozom unosi u ćeliju i takve vezikule su označene kao fagozomi. Na ovaj način se u ćeliju unose mikroorganizmi ili delovi istrošenih ćelija. Međutim, sadržaj vezikula koji treba razložiti može voditi poreklo iz same ćelije. Vezikule koje nose takav materijal nazivaju se autofagozomi ili autofagične vezikule. Autofagozom nastaje na taj način što se oko organele ili nekog drugog intracelularnog materijala koji treba ukloniti obavije membrana poreklom od grER-a. Spajanjem primarnog lizozoma sa autofagozomom počinje proces označen kao autofagija. Najčešće se autofagijom razlažu organele koje imaju kratak životni vek, kao npr. mitohondrije u jetrenim ćelijama koje žive oko deset dana i koje je potrebno kontinualno zamenjivati, kao i one organele koje je potrebno delimično ukloniti zbog promene funkcionalnog stanja ćelije, kao npr. smanjiti obim hipertrofisanog glatkog ER-a.

lizozomi

Spajanjem membrana fagozoma i primarnog lizozoma, u citoplazmi, nastaje sekundarni lizozom koji se jos naziva heterolizozom ili definitivni lizozom. Materije, odnosno molekule, koje nastaju nakon razlaganja u sekundanom lizozomu mogu proći kroz njegovu membranu i biti od koristi ćeliji. Nerazloženi delovi u sada već inaktivnom sekundarnom lizozomu ostaju u ćeliji kao rezidualno telo.

Vremenom se u njima nakupljaju lipidi koji oksidišu u pigment lipofuscin. Rezidualna tela mogu biti izbačena iz ćelije što se dešava npr. kod makrofaga i mnogih ćelija beskičmenjaka, dok se u nekim ćelijama sa dugačkim životnim vekom kao što su neuroni, srčano - mišićne i ćelije jetre nakuplja veliki broj rezidualnih tela koja trajno ostaju u njima.

Lizozomi imaju ključnu ulogu u eliminaciji bakterija i drugih mikroorganizama sa mesta infekcija. Lizozomi u citoplazmi neutrofilnih granulocita upravo to rade. Međutim, lizozomi su odgovorni za razvoju nekih plućnih bolesti koje nastaju usled hroničnog udisanja vazduha u kojem se nalaze neke čvrste neorganske partikule. Na primer, sitne iglice azbesta iz udahnutog vazduha fagocitozom dospevaju do plućnih makrofaga gde izazivaju rupturu zida sekundarnog lizozoma. Kao posledica toga dolazi do izlaska lizozomalnih enzima u citosol i ćelijske smrti.

Ovde treba pomenuti i postojanje urođenih anomalija vezanih za odsustvo izvesnih hidrolitičkih enzima iz lizozoma, što dovodi npr. do nagomilavanja glikogena ili lipida čije se razlaganje ne može izvršiti zbog nedostatka odgovarajućih enzima.

 







Literatura

- Matavulj, Milica: Ćelija i tkiva (skripta), Novi Sad, 2005
- Grozdanovic-Radovanovic, Jelena: Citologija, ZUNS, Beograd, 2000
- Šerban, M, Nada: Ćelija - strukture i oblici, ZUNS, Beograd, 2001